Wspomnienia konkretnych osób, sławnych i zwykłych, dotyczące czasów reformy liturgicznej nie są specjalnie znane. Opinia tamtego czasu – pozytywna, czy negatywna jest przykryta licznymi analizami teologicznymi, a częściej jeszcze niż analizami, życzeniowym patrzeniem na rzeczywistość, dostrzeganiem owoców tam gdzie ich nie było lub herezji kiedy do niej nie doszło. Dlatego świadomość tego, że wielu wypowiadało się na ten temat jest dziś nieobecna, a sam fakt istnienia takich wypowiedzi zaskakuje. Tym bardziej może się ktoś zadziwić, że w obronie starej Mszy katolickiej stawali nie tylko wierzący, ale i niewierzący (choćby Agata Christie). Jednak najbardziej przejmujące stanowisko, drastyczne, ponieważ często zwyczajnie egzystencjalne, zajmowali konwertyci. Przemiany liturgiczne sprawiały, że czuli się oszukani. Ich świadomość z dużą wrażliwością rozpoznająca idiomy protestanckie i katolickie ułatwiała im stawianie określonych diagnoz – diagnoz, które z pewnością wielu oburzały. Nie byłoby zaskakujące, gdyby i dziś spotkały się z oburzeniem.

Do dwóch rozczarowanych konwertytów należeli z pewnością wybitni pisarze Evelyn Waugh (który nie dożył ostatecznego kształtu reformy) i Julien Green. Ten ostatni w taki oto sposób pisał o nowych obrzędach, które pierwszy raz zobaczył w telewizji:

To, co odkryłem, było dość prostym naśladownictwem nabożeństwa anglikańskiego, które było nam znane w dzieciństwie. Stary protestant, który drzemał we mnie w mojej katolickiej wierze, obudził się nagle wobec oczywistego i absurdalnego oszustwa, oferowanego przez ekran. Gdy ta dziwaczna ceremonia się skończyła, zapytałem moją siostrę: po co przeszliśmy na katolicyzm? (…) Uznaję autorytet papieża i myśl o opuszczeniu Kościoła naprawdę by mnie przeraziła. Jednak pozostaję wierny mojemu wyznaniu wiary z 1916 roku i nie odejdę od niego w ani jednej linijce.

Dla kogoś kto przeszedł trwającą kilka lat drogę odkrywania tradycyjnej liturgii rzymskiej takie słowa są bardzo bliskie. Czytanie ich budzi współczucie dla tego pokolenia, które traciło możliwość uczestniczenia we Mszy mającej swoją ciągłość z liturgią pierwszej połowy pierwszego tysiąclecia, a nawet z samymi początkami Kościoła. Trudno mi dziś wyobrazić sobie ból, którego musiałbym doświadczyć znajdując się dziś w ich sytuacji. W pewnej mierze wydaje się, że decyzje papieża Benedykta XVI otoczyły stary ryt ochronnym płaszczem i zabezpieczyły przed dewastacją jaka stała się udziałem liturgii w czasach schyłkowego prądu ruchu liturgicznego i w czasach reformy. Dziś Mszę tradycyjną odkrywają nie ci, którym pasują eksperymenty przy kulcie Bożym. Raczej nie grozi nam więc powtórzenie w innej formie pytania Greena: na cóż nam było odkrywać to bogactwo…  Oczywiście nie byłem protestantem, gdy poznałem Mszę klasyczną, ale wyszedłem ze świata zaburzonych pojęć, które z pewnością są konsekwencją kolejnych kryzysów nowożytności. Także protestanckiego. Więcej »